و آنچه معروف به تركى و فارسى است نه از آن جهت است كه منبت آن آن بلاد است بلكه از آن جهت است كه بدان بلاد مىآورند و از آن بلاد به جاى ديگر نقل مىنمايند و اين در ميان هر دو صنف است در صنفات مذكوره و اندرون و بيرون آن هر دو بسيار زرد و بهترين اين آنست كه موضع قطع آن و ممضوغ آن نيز بسيار زرد و كرم ناخورده باشد و يك صنف ديگر است كه از عمان مىآورند و راوند شامى نامند و اين عروق خشن طولانى به غلظت انگشتى قوىتر از آن نيز و صلب اغبر كمداللون و موضع كسر آن املس و ظاهر آن زرد آميخته به زرقت مىباشد و اين مشهور به راوند دواب است براى آنكه بياطره آن را در امراض كبد دواب مستعمل دارند عصاره صنف اول كه به طبيخ ترتيب دهند تا غليظ گردد بهتر است از آنكه بكويند و بسايند و بسيار طبخ دهند تا منجمد گردد و تازه آن تا يك سال نيكو است و كهنه دو ساله آن ردى و مضر . طبيعت آن : مركب القوى و در اول دويّم گرم و خشك و مبرد بالعرض به سبب شدت تحليل و با رطوبت فضليه و لهذا به زودى آن را كرم مىخورد . افعال و خواص آن : مجفف و قابض و جالى و منضج و مقطع و پادزهر سموم بارده خصوص عقرب و مسهل اخلاط غليظه و رقيقه و خام به عصر و مدر بول و حيض و مقوى قوّت جاذبه كبد و مفتح سده آن و طحال و امعا و محلل رياح و نفخ گرده و مثانه و رحم و مسكن اوجاع آنها و جهت خفقان بارد و رفع برودت معده و كبد و سرفه مزمن و ربو و سل و قرحه ريه و امعا و انواع استسقا و يرقان سدى و رفع اسهال سدى و ماساريقا و ذوسنطاريا و تنقيه امعا و احشا و تحليل نفخ و رياح آن و اورام بارده احشا و تخمه و مغص و بواسير و نواصير و تب ربع و چون از آن حبى سازند كه نرم سوده با لعاب بهدانه سرشته حب سازند و زير زبان نگاه دارند و آب آن را فرو برند جهت سرفه كهنه بارد رطب و ضيق النفس بارد رطب نيز و قلاع دهان بارد و امثال اينها نافع و با هليله كابلى و غاريقون و صبر كه حبوب ساخته فرو برند جهت تنقيه دماغ و انواع صداع بارد و صفراوى و شقيقه و فالج و دوار و كزاز و توحش و جنون و نزلات بارده و دوى و طنين و رمد حادث از نزلات و با راسن جهت امراض صدريه مانند سرفه و ضيق النفس و بهر و غيرها و با شراب ريحانى و يا شربت سيب جهت فواق و فسخ عضل و عصب و رض و سستى آن حادث از صدمه و سقطه و به دستور با انيسون و با آب گرم جهت فواق و آروغ ترش و تمدد تهيگاه و فتق و مغص و با بابونه و غافث و سنبل هندى و يا با ماء الاصول و يا با ماء الكشوث به حسب شدت و ضعف قوّت مرض جهت استسقا و با سكنجبين خصوص بزورى و يا اصولى نيز به حسب اقتضاى حال جهت تفتيح سدد و صلابت طحال و تفتيت حصات و تحليل رياح و رفع حبس البول و مقدار يك مثقال تا دو درم آن با شيره تخم خربزه و شيره خارسنگ جهت رفع حبس البول كه به دواى ديگر گشوده نگردد مجرب و با ادويه مضعفه قوّت مسهله و منعشه و قوّت قابضه آن مانند گل سرخ و گلنار و طراثيث و صمغ عربى بريان جهت ذوسنطارياى معدى و كبدى و رفع جشا و فساد اطعمه و تخمه و به دستور با سنبل هندى و با جاوشير و مطبوخ زبيب و بسفايج جهت قولنج ثفلى و بلغمى و با آب پرسياوشان و قنطوريون جهت عرق النساء و تبهاى بلغمى و ضعف مفاصل و اوجاع آن و با زرشك و صندل جهت ورم باطنى و تقويت آن و در دهن داشتن قطعه آن و آب آن را فرو بردن جهت نفث الدم و سده و ورم سينه و ربو و بهر و سعوط آن جهت امراض دماغيه و نزليه نافع و ضماد آن با سركه جهت رفع كلف و قوبا و آثار ضربه و با لعابات جهت ورم حار مزمن و به دستور با آرد جو و تخم خبازى و يا خطمى و يا قوابض جهت استحكام استخوان به در رفته و طلاى آن جهت ضربه و سقطه و تحليل اورام بارده و تسكين اوجاع غير حاره و سموم بارده خصوصاً عقرب و بر بين الكتفين جهت رفع خوف قلبى و ذرور آن جهت تجفيف قروح رطبه مفيد . مضر سفل ، مصلح آن صمغ عربى و گويند مضر امزجه اطفال و ضعفا است . مقدار شربت آن : يك مثقال تا دو درهم . بدل آن : در امراض معده و جگر يك وزن و نيم آن گل سرخ و خمس آن سنبل است و مركبات راوند از حبوب و رب و سفوف و سكنجبين و شراب مسمى به شراب دينارى و قرص و معجون آن در قرابادين ذكر يافت . راى بيل به فتح راى مهمله و الف و دو ياى مثناة تحتانيه در ميان هر دو باى موحده مكسوره و لام در آخر . ماهيت آن : گل نباتى است هندى و سه نوع مىباشد راى بيل و موتيه و موكره و همه در شكل نبات شبيه به هم‌اند و در ممالك هند و بنگاله و دكهن بسيار به هم مىرسد و خوشبو است و از آن مانند ياسمين روغن ترتيب مىدهند كه كنجد مقشر را در گل آن پرورده به حدى كه كنجدها سرخ و معطر گردند پس از آن روغن مىگيرند و عطر از نوع موتيه نيز مرتب از براده صندل مىنمايند و گياه آن تا به دو ذرع و زياده نيز و شاخ‌هاى آن انبوه بعضى مفروش بر روى زمين و پر گره و اكثر از بيخ آن روييده و برگ آن اندك نازك املس متوسط در بزرگى و كوچكى و سبز رنگ و گل آن سفيد و خوشبو خصوص در شب و راى بيل اندك طولانى و مضاعف و موتيه شبيه به دانه مرواريد بزرگ و